+ Yorum Gönder
Okul ve Eğitim ve Her Telden Eğitim Konuları Forumunda 9. Sınıf Dil ve Anlatım Ses Olayları Konusunu Okuyorsunuz..
  1. Asel
    Bayan Üye

    9. Sınıf Dil ve Anlatım Ses Olayları









    Ünlü Türemesi


    Kimi sözcükler ek alırken sözcük ile ek arasında bir ünlü ortaya çıkar. Buna ünlü türemesi adı verilir.

    “Azıcık aşım, kaygısız başım.” cümlesinde “az” sözcüğü “-ak” ekini alırken arada “ı” ünlüsünün türediğini görüyoruz: güpegündüz, gencecik, biricik vb. sözcüklerinde de ünlü türemesi vardır.

    Ünlü Düşmesi

    Türkçede iki heceli olan ve ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i. u, ü) bulunan kimi sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlü düşer. Buna ünlü düşmesi ya da hece düşmesi denir.

    Akıl-ım > aklım

    Şekil-ini > şeklini

    Boyun-u > boynu

    Birleşik sözcüklerde iki sözcüğün birleşimi sırasında ünlü düşmesi görülebilir.

    Cuma ertesi > cumartesi

    Kayın ana > kaynana

    Kahve altı > kahvaltı

    “etmek, olmak, eylemek” yardıma eylemleriyle yapılan birleşik fiillerde de ünlü düşmesi görülebilir.

    Kayıp olmak > kaybolmak

    Kayıt etmek > kaydetmek

    Seyir etmek > seyretmek

    Bazı sözcüklerin türetilmesi sırasında ünlü düşmesi görülür.

    sıyır-ık > sıyrık

    ayır-ıl-an > ayrılan

    devir-ik > devrik

    buyur-uk > buyruk

    Ünlü Daralması

    Türkçede “y” ünsüzünün daraltıcı bir özelliği vardır. Buna göre “a, e” düz – geniş ünlüleriyle biten sözcüklere şimdiki zaman eki “-yor” getirildiğinde, sözcüğün sonundaki düz – geniş ünlüler daralarak “ı, i, u, ü” ye dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

    “Annemin kaç gündür yüzü gülmüyor.” cümlesinde “gülme-” fiiline “-yor” şimdiki zaman eki getirilmiş ve fiilin sonundaki “e” ünlüsü daralarak “ü”ye dönüşmüştür. Dolayısıyla ünlü daralması olmuştur.

    Yaşa-yor > yaşıyor

    Bilme-yor > bilmiyor

    Ye-y-enler > yiyenler

    İste-yor > istiyor

    sözcüklerinde de ünlü daralması olmuştur.

    Ünsüz Benzeşmesi

    Sert ünsüzlerle biten sözcüklerden sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç, t, k” olur. Buna ünsüz benzeşmesi veya ünsüz uyumu denir.

    “Her işte bir hayır vardır.” cümlesinde “iş” sözcüğü “ş” sert ünsüzüyle bitmiştir. Sonra da sözcüğe “-de” hâl eki getirilmiştir. Sözcüğün sonundaki sert ünsüzden dolayı ekin başındaki “d” yumuşak ünsüzü sertleşerek “t” olmuştur. Dolayısıyla “işte” sözcüğünde ünsüz benzeşmesi vardır.

    Seç-gi – > seçki

    Simit-çi > simitçi

    1955-de > 1955-te

    sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi vardır

    Ünsüz Yumuşaması

    Türkçede “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüzler yumuşayıp “b, c, d, g, ğ” olur. Buna ünsüz yumuşaması denir.

    p > b

    ç > c

    t > d

    k > ğ’ye dönüşür.

    “Bu, bardağı taşıran son damlaydı.” cümlesinde “bardak” sözcüğüne ünlüden oluşan “-i” hâl eki gelmiş ve sözcüğün sonundaki sert ünsüz olan “k”, yumuşayarak “ğ ‘ye dönüşmüştür. O hâlde “bardağı” sözcüğünde ünsüz yumuşaması olmuştur.

    “Kardeşim bu rengi çok sever.” cümlesinde “renk” sözcüğüne “i” ünlüsü gelmiş ve sözcüğün sonundaki “k” ünsüzü “g ‘ye dönüşmüş, yani ünsüz yumuşaması olmuştur.

    ilaç-ı - > ilacı

    armut-un > armudun

    dolap-ım > dolabım

    icat-ı > icadı

    sözcüklerinde de ünsüz yumuşaması vardır.

    Sert ünsüzle biten sözcüklerle “etmek, olmak” yardımcı eylemlerinin oluşturduğu birleşik fiillerde ünsüz yumuşaması görülür.

    Kayıp etmek > kaybetmek

    Kayıt olmak > kaydolmak

    Tek heceli sözcüklerde genellikle ünsüz yumuşaması olmaz.

    Kaç-a > kaça

    Süt-ü > sütü

    sözcüklerinde ünsüz yumuşaması olmamıştır. Ancak,

    Çok-u > çoğu

    Renk-i > rengi

    sözcüklerinde ünsüz yumuşaması olmuştur.

    Özel isimlerde ünsüz yumuşaması konuşma sırasında olsa bile bu, yazıda gösterilmez.

    “Zonguldak’ın nesi meşhur?” cümlesinde özel isim olan “Zonguldak’ın” sözcüğü konuşma sırasında “Zonguldağın” biçiminde telaffuz edilir. Ancak bu yumuşama, görüldüğü gibi, yazıda gösterilmez.

    Türkçeye yabancı dillerden geçmiş “sanat, hukuk, hürriyet vb.” sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez.

    Ünsüz Türemesi

    “Affına sığınıyorum.” cümlesinde “af” sözcüğü ünlüyle başlayan bir ek alırken ikinci bir ünsüz (f) türemiştir. İşte “af, zan, his, şık vb.” sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek gelirse sözcüğün sonunda bir ünsüz daha ortaya çıkar. Buna ünsüz türemesi denir.

    Zan-ımca > zannımca

    His-ine > hissine

    Af-ı > affı

    sözcüklerinde de ünsüz türemesi olmuştur.

    “etmek, olmak” yardımcı eylemleriyle yapılan bileşik fiillerde de ünsüz türemesi görülebilir.

    Ret-etmek > reddetmek

    Af-etmek > affetmek

    Hal-olmak > hallolmak

    Ünsüz Düşmesi

    “k” ünsüzüyle biten kimi sözcükler, ek aldığında sözcüğün sonundaki bu ünsüz bazen düşer. Buna ünsüz düşmesi denir.

    “Alçacık bir ağacın altında oturduk.” cümlesinde “alçacık” sözcüğünde ünsüz düşmesi olmuştur. “Alçak” sözcüğü “-cık” ekini alırken sözcüğün sonundaki “k” ünsüzü düşmüştür.

    Ufak-cık > ufacık

    Büyük-cek > büyücek

    sözcüklerinde de ünsüz düşmesi olmuştur.

    Kaynaştırma Ünsüzleri

    Türkçede iki ünlü yan yana bulunmayacağından ünlü ile biten bir sözcüğe yine ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde araya “y, ş, s, n” kaynaştırma ünsüzlerinden uygun olanı (koruyucu ünsüzler) girer.

    “O, konuşmayı pek sevmezdi.” cümlesinde “konuşma” sözcüğü ünlüyle bitmiştir. Bu sözcük “ı” ekini almıştır. İki ünlü yan yana bulunamayacağından, araya “y” kaynaştırma ünsüzü girmiştir.

    Annesi, yirmişer, elmaya sözcüklerinde de kaynaştırma ünsüzü vardır.

    n>m Değişmesi

    Türkçede kullanılan bazı kelimelerdeki b ünsüzünden önce gelen n ünsüzü m’ye dönüşür:

    saklanbaç, penbe, çenber, anbar, saklambaç, pembe, çember, ambar

    Yukarıdaki sözcüklerde n ünsüzü m’ye dönüşmüştür.








  2. Acil

    9. Sınıf Dil ve Anlatım Ses Olayları isimli yazıya yorum yazın.





  3. Sponsor Bağlantılar
+ Yorum Gönder


9.sınıf dil anlatımses olayları