+ Yorum Gönder
Türk Dili ve Kullanımı ve Türkçe Dersi Forumunda Ses Bilgisi Konu Anlatım Konusunu Okuyorsunuz..
  1. Mesport
    Moderators

    Ses Bilgisi Konu Anlatım








    Ses Bilgisi Konu Anlatım

    Sesliler: Söylerken herhangi bir engelle karşılaşmadan çıkarlar.
    -Kalın sesliler:a,ı,o,u İnce sesliler:e,i,ö,ü
    -Düz sesliler:a,e,ı,i Yuvarlak sesliler,ö,u,ü
    -Geniş sesliler:a,e,o,ö Dar sesliler:ı,i,u,ü

    Sessizleröylerken engellerle karşılaşırlar.Bunun içinde söylerken ünlüyle birlikte söylenirler.
    -Sert sessizler:f,s,t,k,ç,ş,h,p
    -Yumuşak sessizlerertlerin dışındaki sessizler

    BÜYÜK ÜNLÜ(SESLİ) UYUMU:
    Kalından (a,ı,o,u) sonra kalın,inceden (e,i,ü,ö) sonra ince gelir.Asıl yani temel kuraldır,yalnız Türkçe sözcükler için geçerlidir.
    Örn:ağaç,yenilgi,sürükleyici vb.

    UYMADIĞI HALDE TÜRKÇE OLANLAR:
    -Temel şeklinden uzaklaştıkları için uymayanlar
    Örn:elma,hangi,anne vb.
    -Uymayan ekler:Kalıp(değişmez,başka şekli olmadıkları için) oldukları için uymazlar.
    Örn:-yor:istiyor
    -ken:gelirken
    -leyin:sabahleyin
    -mtırak:yeşilimtırak
    -ki:başındaki
    -daş:gönüldaş

    KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU:
    Temel değildir,sonradan İstanbul Türkçe’sinin etkisiyle ortaya çıkmıştır.
    -a,e,ı,i den sonra a,e,ı,i gelir.
    -o,ö,u,ü den sonra o,ö,u,ü gelir.

    B.Ü.U’YA UYUP K.Ü.U’YA UYMAYANLAR:
    Örn:çamur,yağmur,tavuk,kabuk vb.
    NOT:Eklerin ve zamanla değişenlerin durumu B.Ü.U ile aynıdır.

    ÜNSÜZ UYUMU / BENZEŞMESİ / SERTLEŞMESİ:
    Sertle biten sözcüğe gelen ek (c,d,g) sert (ç,t,k)’le başlar.
    Örn:diş-çi sokak-ta millet-çe kalk-tı dış-tan

    ÜNSÜZ YUMUŞAMASI:
    Sertle biten sözcük+ünlüyle başlayan ek=ünsüz yumuşaması
    (p,ç,t,k) = (b,c,d,g)
    örn: kitap-ı>kitabı ağaç-ı>ağacı
    yurt-u>yurdu renk-i>rengi
    git-en>giden dert-ime>derdime

    ÜNSÜZ YUMUŞAMASINA AYKIRILIK:
    1.Özel adlara gelen eklerin yazılışlarında olmaz:
    Örn:Ahmet-i>Ahmet’i Gemlik-e>Gemlik’e

    2.Yabancı asıllılarda olmaz:
    örn: millet-e>millete tazyik-e>tazyike hukuk-u>hukuku sürat-i>sürati
    kaset-i>kaseti

    3.Tek heceli sözcüklerde genelde olmaz:
    örn:at-a>a ok-u>oku ip-e>ipe suç-u>suçu iç-e>içe vb.
    Tek hecelilerde olanlar:
    Örn:cep-i>cebi çok-u>çoğu taç-ı>tacı kap-ı>kabı yurt-u>yurdu

    SES DÜŞMESİ:
    SESLİ HARFİN DÜŞMESİ (HECE DÜŞMESİ/ÜNLÜ DÜŞMESİ):
    Örn:ileri-lemek>ilerlemek
    Koku-lamak>koklamak
    Uyu-ku>uyku
    Burun-u>burnu vb.

    SESSİZ HARFİN DÜŞMESİ:
    Sonu ‘k’ ile biten+küçültme eki ‘-cik,cık’ =ünsüz düşmesi
    Örn:minik-cik>minicik
    Ufak-cık>ufacık

    SES TÜREMESİ:
    ÜNLÜ TÜREMESİ:
    Küçültme eki (-cık,-cik) nin tek heceli sözcüğe gelmesiyle oluşur.
    Örn:genç-cik>gencecik
    Az-cık>azıcık
    Bir-cik>biricik

    ÜNSÜZ TÜREMESİ:
    Yardımcı eylemlerle yapılan birleşik eylemlerde:
    Örn:af-etmek>affetmek
    His-etmek>hissetmek
    Zan-etmek>zannetmek vb.

    DARALMA(SESLİ DARALMASI):
    ‘y’ sessizini etkisiyle geniş ünlüler(a,e,o,ö)in dar ünlü(ı,i,u,ü) durumuna geçerek daralmasıdır.
    Örn:de-yor>diyor
    Ye-yor>yiyor
    Söyle-yor>söylüyor vb.

    KAYNAŞMA:
    İki ünlü arasına gelen ‘y,ş,s,n’ sessizleriyle yapılır.
    Örn:elma-ı>elmayı
    Kardeşi-e>kardeşine
    İki-er>ikişer
    Anne-i>annesi

    ULAMA:
    Ünsüzle biten sözcük+(arada noktalama işareti olmaması koşuluyla)+ünlüyle biten sözcük=ulama
    Örn:Ben,akşam eve gelirken üç ekmek aldım.
    Arap atlar yakın eder ırağı.

    VURGU:
    SÖZCÜK VURGUSU:
    Genelde sözcüğün son hecesindedir.

    CÜMLE VURGUSU:
    Yüklemden önce gelen sözcüktedir.

    SES KONUSUYLA İLGİLİ GENEL BİLGİLER:
    1.İki ünlü yan yana gelmez:
    Örn: şiir, şair, saat vb.
    2.İlk hecelerde iki ünsüz yan yana gelmez:
    örn: spor, plan vb.
    3.İlk hece dışında ‘o,ö’ bulunmaz:
    örn:radyo,doktor,televizyon vb.








  2. IŞILAY
    Devamlı Üye





    ÜNLÜ DARALMASI

    Sözcüklerin sonlarında bulunan geniş ünlüler (a, e) özellikle “-yor” ekinin darlaştırıcı özelliğinden dolayı daralarak, ı, i, u, ü dar ünlülerine dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

    bekl-e-yor > bekl-i-yor
    kalm-a-yor > kalm-ı-yor
    özl-e-yor > özl-ü-yor
    soll-a-yor > soll-u-yor

    örneklerinde bu daralma görülmektedir. “-yor” ekin den başka bir ekin ya da sesin darlaştırma özelliği yoktur. Ancak tek heceli olan “de- , ye-” fiilleri, kendinden sonra gelen “y” sesinden dolayı darlaşabilir.

    de – yor > di – yor
    de – yerek > di – yerek
    de – yen > di – yen

    Ancak bazen darlaşma olmayabilir.

    de – y – ince > de – y – ince

    KAYNAŞTIRMA





+ Yorum Gönder


ses bilgisi konu anlatımı slayt